লোকগীতৰ স্বৰূপ

কোনো এটা জাতিৰ সাহিত্যৰ অভ্যুদয় ঘটে জাতিটোৰ চহা জনসাধাৰণৰ মুখে মুখে চলি অহা মৌখিক সাহিত্য, জন-সাহিত্য বা লোক সাহিত্যৰ সেন্দুৰীয়া আলিৰে। লোক-সাহিত্যৰ ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰাথমিক তথা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰটোৱই হ'ল লোকগীত। বিশ্ব সাহিত্যৰ বুৰঞ্জীত দৃষ্টিপাত কৰিলেই আমি দেখা পাওঁ যে পদ্যৰ উদ্ভৱ গদ্যতকৈ আগেয়ে হোৱা – সেয়েহে প্ৰাথমিক স্তৰত মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যস্ততাপূৰ্ণ কৰ্মশীল দিনবোৰৰ ফাঁকে ফাঁকে, উৎসৱ – আনন্দৰ উছাহত তথা বিষাদ-গধুৰ হুমুনিয়াহ পেলোৱা সময়বোৰত অন্তৰৰ নিভৃততম কোণৰ পৰা উলোৱা গীত-পদবোৰ মুখে মুখে ৰচনা কৰি গাইছিল। গীতবোৰত থকা তেওঁলোকৰ আপোন মনৰ মুক্ত প্ৰকাশ, তাৰ ছন্দ আৰু লয়ে গীতবোৰৰ স্মৃতিৰ স্থায়ীত্ব বজাই ৰখাত সহায় কৰিছিল। চহা জনসমাজৰ মানসিক পৰিমণ্ডলৰ নিভাঁজ প্ৰকাশ এই গীতবোৰকে Folk Song, লোকগীত আদি আখ্যা দিয়া হয়।

বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰত ৰচিত লোকগীতসমূহৰ ছন্দ আৰু লয় নিজ নিজ অঞ্চল ভেদে পৃথক বা অজ্ঞাত ৰচকৰ অনুভৱৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভিন ভিন হয় যদিও সমূহ লোকগীতত এটা সৰ্বজনগ্ৰাহ্যতা আমি দেখা পাওঁ। মানৱ মনৰ আজন্ম সহচৰ সুখ-দুখ, হৰ্ষ-বিষাদ, আশা-নিৰাশা, ক্ষোভ-বেদনা আদিৰ অনুভূতি সকলোৰে ক্ষেত্ৰত একে হয় যদিও অঞ্চল ভেদে এই অনুভূতি প্ৰকাশৰ ধৰণ পৃথক হয়। প্ৰকাশৰ ধৰণ বেলেগ হলেও গীতবোৰত থকা বিষয়বস্তুত এটা মিল সদায়েই ৰক্ষা হয়। সৰ্বোপৰি এই লোকগীতবোৰত চহা জনসাধাৰণৰ আবেগ-অনুভূতিৰ বৈচিত্ৰ্য, কল্পনাৰ প্ৰাৱল্য, অলংকাৰৰ সৌন্দৰ্য আৰু গীতিমত্তাৰ আধিক্য আমি সততে দেখা পাওঁ। এই লোকগীতবোৰৰ অন্যতম আকৰ্ষণ হ'ল – অজ্ঞাত ৰচকৰ ৰচনা এই লোকগীতবোৰ বিভিন্ন সুৰ আৰু লয়ত গাব পাৰি। আৰু এই গুণটোৱেই লোকগীতক জনসাধাৰণৰ মাজত আদিম চহা দিনৰে পৰা বৰ্তমান পৰ্যন্ত স্বকীয়তাৰে বৰ্তাই ৰাখিছে। আজিৰ লোকগীতত আধুনিকতাৰ সমল বিভিন্ন পথেৰে সোমাইছে যদিও নিৰক্ষৰ চহা জনসাধাৰণৰ মাজত ই আজিও প্ৰৱাহিত হৈ আছে নিজ গুণৰাজিৰে বিৰামবিহীনতাৰে।

সভ্যতাৰ পাতনিৰে পৰা প্ৰকৃতিৰ সৈতে থকা মানুহৰ আত্মীয়তা তথা প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন ঋতু পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত মানৱ মনত অনুভূত হোৱা ভাৱৰাজিক সাৰ্থকভাৱে আমি প্ৰকাশিত হোৱা দেখা পাওঁ বিভিন্ন লোকগীতৰ মাজত। লোকগীতবোৰৰ মাজত আমি দেখা পাওঁ চহা গাঁৱলীয়া সমাজৰ ৰীতি-নীতি, গাঁৱলীয়া জীৱনৰ লগত সংশ্লিষ্ট খেতি-পথাৰৰ দৃশ্য, তেওঁলোকে সদায় দেখি থকা চৰাই-চিৰিকটি আৰু গছ-লতিকাৰ সৌন্দৰ্য। মুঠতে প্ৰকৃতিৰ সৈতে থকা চহা সমাজৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰ আওঁতাতে তেওঁলোকৰ গীত-পদবোৰত প্ৰকৃতিয়ে স্থান পাইছিল সহজাত গাম্ভীৰ্যতাৰে।

লোক-গীতৰ ৰচকৰ ক্ষেত্ৰত সততে ব্যৱহৃত এটা বাক্য হ'ল – এইবোৰ গীত অখ্যাত কবিৰ বিখ্যাত ৰচনা। এই ক্ষেত্ৰত আমি দেখা পাওঁ যে কোনো এটা গীত ব্যক্তি বিশেষৰ দ্বাৰা ৰচিত হলেও সৰ্বাসাধাৰণে তাক নিজৰ ৰুচি অনুযায়ী বা আৱশ্যক মতে নতুন বোল দি নিজৰ কৰি লৈছিল। যি আদিম সমাজত তেওঁলোকে গীত ৰচনা কৰিছিল সেই সমাজে ব্যক্তিৰ দাবী মানি নলৈ সমষ্টিৰ দাবীক মানি লোৱাৰ বাবেই যেন লোক-গীতসমূহত প্ৰতিফলিত হোৱা সামাজিক চিন্তাধাৰাৰ প্ৰতিভূ হৈ পৰিছিল জন-কবি। জন-কবিৰ ৰচনাই সমাজখনৰ ৰচনা হৈ পৰিছিল। লোকগীতসমূহৰ মূল স্ৰষ্টা যেয়েই নহওক লাগে, সমাজৰ ৰুচি আৰু অনুকূল ভাৱধাৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিহে এই গীতবোৰ ৰচিত হৈছিল, কিয়নো জনসাধাৰণৰ প্ৰয়োজন বিবৰ্জিত আৰু মানসিক খোৰাক যোগাব নোৱাৰা সাহিত্য বেছি দিন স্থায়ী নহয়।

লোক-গীতৰ গঠন ৰীতিৰ ক্ষেত্ৰত আমি ইয়াকো ক'ব পাৰো যে, চহা জনজীৱনৰ সমূহ ভাৱানুভূতিৰ সূক্ষ্ম তথা সাৱলীল প্ৰকাশ এই গীতবোৰৰ গঠন-ৰীতি একেবাৰেই সহজ-সৰল। সৰহ সংখ্যক গীত চাৰি শাৰী বা একোটি স্তৱকৰ মাজত সম্পূৰ্ণ হয়। ভাৱৰ সামঞ্জস্য থাকিলেও আখ্যানমূলক গীতৰ বাহিৰে বাকীবোৰ গীতৰ প্ৰতিটো স্তৱকতে স্বতন্ত্ৰতা লক্ষ্য কৰা যায়। গীতবোৰত সংলাপৰ ব্যৱহাৰ থকাত গীতবোৰে নাট্যগুণ সম্পন্ন আৰু আকৰ্ষণীয়তা লাভ কৰিছে। আবৃত্তিৰ সুবিধাৰ বাবে গীতবোৰ ঠায়ে ঠায়ে পুনৰুক্তও হৈছে।

মুঠতে অনুভূতিৰ তীব্ৰতা, প্ৰকাশভংগীৰ সাৱলীলতা, সমাজৰ ৰুচিবোধ তথা ব্যক্তি মনৰ তাগিদাত সৃষ্ট – ছন্দ, লয় আৰু ৰূপক আদি অলংকাৰৰ প্ৰয়োগৰ বিশিষ্টতাৰে লোকগীতৰ যি মৰ্যাদা – সি সাহিত্যৰ বুৰঞ্জী আলোচনাৰ বৰ্তমান সময়ৰ এটা সোণালী অধ্যায় বুলি কলেওঁ হয়তো একো অত্যুক্তি কৰা নহ'ব। বৰ্তমানৰ সাহিত্য আলোচনা তথা চৰ্চাত আমি লোকগীতক তাৰ স্বকীয়তাৰে এখন বিশিষ্ট আসন দি সুৰক্ষিত কৰা নিতান্তই প্ৰয়োজনীয়।

*******