ৰেগিং, উচ্চতম ন্যায়ালয়, বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগ, মানৱ সম্পদ উন্নয়ন মন্ত্ৰালয় ইত্যাদি (Ragging, Supreme Court, UGC, MHRD etc.)

সৌ সিদিনা ডিব্রুগড় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰাৱাসত ৰেগিঙৰ আতিশয্যত ছাত্ৰাৱাসৰ ওপৰৰ মহলাৰপৰা জঁপিয়াই দিছে এজন ছাত্ৰই - যোৱা দুটামান দিন অসমৰ সকলোতে এই বিষয়টোক কেন্দ্ৰ কৰি ৰেগিংৰ ভয়াবহতাৰ চৰ্চা। এই ঘটনাটোৰ গাত ভেজা দি বৰ্তমান অসমৰ ইখনৰ পাছত সিখনকৈ বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়ত সংঘটিত অনুৰূপ ঘটনাবোৰ জনচক্ষুৰ সন্মুখলৈ হুৰমূৰকৈ সোমাই অহাটো আমি সকলোৱে এইকেইটা দিনত প্ৰত্যক্ষ কৰিছোঁ।

কিন্তু এয়া জানো প্রকৃত সত্যতা!! ৰেগিং কি এই বছৰহে অসমত বেছিকৈ হৈছে? নে ৰেগিঙৰ বিষয়ে অসমৰ মানুহৰ  মাজত সজাগতা ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এই বিশেষ ঘটনাটোৱেহে গঢ়ি তুলিছো!

আমাৰ সকলোৰে জ্ঞাত যে ইয়াৰ আগতেও স্বাভাৱিকতেই ৰেগিঙৰ ভয়াবহ দিশবোৰৰ প্ৰতি কিছু সংখ্যক মানুহ আমাৰ মাজত সজাগ আছিল। কিন্তু চকুত পৰাকৈ সজাগতা সৃষ্টিৰ প্ৰয়াস হয়তো তেনেকৈ হোৱা নাছিলা৷ এয়াই কি আচলতে আমাৰ বাবে এক সুৱৰ্ণ সুযোগ ৰেগিঙৰ ভয়াবহতাক সমাজৰপৰা সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূলৰ এক দূৰদৰ্শী পদক্ষেপ লোৱাৰ!!!

প্ৰকৃততে কথাটো তেনেকুৱা নহয়। ১৯৯৮ চনত বিশ্ব জাগৃতি মিশন আৰু ২০০৪ চনত কেৰেলাৰ মহাবিদ্যালয় অধ্যক্ষ পৰিষদ বনাম কেৰেলা বিশ্ববিদ্যালয়ে ৰেগিঙৰ বিৰুদ্ধে দাখিল কৰা আবেদন (petition) ৰ ভিত্তিত ২০০৭ চনতে ভাৰতবৰ্ষৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশ মৰ্মে মানৱ সম্পদ উন্নয়ন মন্ত্রালয় (MHRD) এ নিয়োগ কৰা ৰাঘৱন সমিতি (Raghvan Committee) এ দেশত ঘটি থকা ৰেগিঙৰ সমস্যাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ এক বিশেষ প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিছিল। ২০০৭ চনতে দাখিল কৰা এই প্ৰতিবেদনৰ ভিত্তিত বিশ্ববিদ্যালয় অনুদানে কার্যকৰী ব্যৱস্থা লোৱা কিন্তু ২০০৯ চনলৈকে দৃষ্টিগোচৰ হোৱা নাছিল। মূলতঃ ২০০৯ চনৰ ৮ মাৰ্চ তাৰিখে আমান কাচৰু নামৰ হিমাচল প্ৰদেশৰ ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয়ত অধ্যয়ন কৰি থকা চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ প্ৰথম বৰ্ষৰ ছাত্ৰজনৰ মৃত্যুৰ পৰৱৰ্তী সময়তহে বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগে ততাতৈয়াকৈ ২০০৯ চনৰ পৰাই ৰেগিং বিৰোধী আইন প্রণয়ন কৰি সেয়া দেশৰ উচ্চ শিক্ষাৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহত কাৰ্যকৰী কৰাত গুৰুত্ব প্ৰদান কৰে। সেই ২০০৯ চনৰ আইন আনুসৰিয়েই ভাৰতবৰ্ষৰ যিকোনো বিশ্ববিদ্যালয় বা মহাবিদ্যালয় আদি শিক্ষানুষ্ঠানৰ চৌহদৰ ভিতৰে বাহিৰে যি কোনো প্ৰকাৰৰ ৰেগিং কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ। উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ৰায়দান আৰু বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগৰ আইন অনুসৰিয়েই বর্তমানো নামভৰ্ত্তিৰ সময়তে সকলো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে ৰেগিং বিৰোধী শপতনামা শিক্ষানুষ্ঠানখনৰ মুৰব্বীৰ হাতত দাখিল কৰিব লাগে। সমান্তৰালভাৱে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশ মৰ্মেই ৰেগিং ফলত বিপদত পৰা শিক্ষাৰ্থীসকলক সহায় কৰিবলৈ ২০০৯ চনৰ জুন মাহৰ পৰা সপ্তাহৰ ২৪ ঘন্টাই মুকলি থকা ১৮০০-১৮০-৫৫২২ (1800-180-5522) শীৰ্ষক ৰাষ্ট্ৰীয় ৰেগিং বিৰোধী হেল্পলাইনটো বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগে আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰোপৰিও দেশৰ প্ৰতিখন বিশ্ববিদ্যালয় তথা মহাবিদ্যালয়তে ৰেগিঙ বন্ধ কৰাৰ বাবে একোটাকৈ ৰেগিং বিৰোধী কোষ (Anti-Ragging Cell) বাধ্যতামূলকভাৱে  গঠন কৰাৰ হয় ২০০৯ চনৰ আইন অনুসৰি।

কিন্তু ইমানৰ পাছতো আমি কিয় দেশৰ উচ্চশিক্ষাৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ পৰা ৰেগিঙৰ ভয়াবহতা সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূল কৰিবলৈ সক্ষম হোৱা নাই বাৰু!! আমাৰ বাবে ৰেগিং এতিয়াও সমাজত সততে চলি থকা সামাজিক অৱদমনৰে এক নামান্তৰ হৈ থকা নাইটো! আমাৰ সমাজত আজিও যিদৰে এচাম ক্ষমতাশালী লোকে আর্থিক তথা সামাজিকভাৱে দুৰ্বল আৰু অনগ্ৰসৰ লোকসকলক শোষণ আৰু বঞ্চনা কৰি আছে, ঠিক তাৰেই নামান্তৰ হিচাপে শিক্ষানুষ্ঠান তথা ছাত্ৰাৱাস-ছাত্ৰীনিৱাসৰ জেষ্ঠ্যসকলে কনিষ্ঠসকলৰ ওপৰত হকে বিহকে নিজৰ কৰ্তৃত্ব খটুৱাইছে নেকি? লগতে আমাৰ ভাৰতীয় সমাজৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত আজিৰ যুগটো যিদৰে আমি পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতিবোৰ এটা প্ৰজন্মৰপৰা আন এটা প্ৰজন্মলৈ অৱধাৰিতভাৱে প্ৰৱাহিত হৈ থকাতো সকলোৱে বিচাৰো, ঠিক তেনে এক ধাৰণাৰ বশৱৰ্তী হৈয়ে শিক্ষানুষ্ঠান আৰু শিক্ষানুষ্ঠানৰ সৈতে সম্পর্কিত আৱাসসমূহত ৰেগিঙৰ দৰে ভয়াৱহ পৰম্পৰাটো জীয়াই ৰখাত আমিয়েই অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া নাইটো!! ৰেগিঙৰ ফলশ্ৰুতিত আমাৰ মাজত আত্মীয়তাৰ সুদৃঢ় বান্ধোনৰ সলনি বিভেদৰ প্ৰাচীৰ এখনহে সৃষ্টি হৈছে নেকি!৷ এনেধৰণৰ বিষয়বোৰ আজিৰ আধুনিক প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ 5G ৰ সৈতে জড়িত হ'বলৈ গৈ থকা আধুনিক প্রজন্মটোৰ প্ৰতিজন প্রতিনিধিয়ে পুঙ্খানুপুঙ্খভাৱে বিচাৰ-বিশ্লেষণ কৰি চোৱাৰ সময় এতিয়া।

হয়, আজিৰ দ্রুত আৰু বহুল ব্যৱহৃত সামাজিক যোগাযোগ মাধ্যম, বাতৰি কাকত, বৈদ্যুতিন মাধ্যমৰ কৃপাত ৰেগিঙৰ সৈতে জড়িত ঘটনাবোৰৰ বিষয়ে আমি খন্তেক সময়ৰ ব্যৱধানত বিস্তৃতভাৱে জানিবলৈ সক্ষম হৈছোঁ। কিন্তু ইমান দ্রুতভাৱে প্ৰচাৰিত খবৰবোৰৰ প্ৰকৃত সত্যতাৰ বিষয়ে বিচাৰ বিশ্লেষণ কৰিবলৈ আমি বাৰু সময় পাওঁ নে সচাঁকৈয়? আধুনিক প্রজন্মই এই খবৰবোৰৰ সত্যাসত্য বিচাৰ কৰাৰ সমান্তৰালভাৱে ৰেগিং নামৰ ব্যাধিটোৰ কাৰকবোৰৰ সন্ধান কৰি ইয়াক কিদৰে সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰিব পাৰি তাৰ সমাধান সূত্ৰৰ উলিওৱাতহে গুৰুত্ব দিয়াটো আজিৰ সময়ৰ দাবী। বর্তমান সকলো ক্ষেত্ৰতে কেৱল প্রতিযোগিতা আৰু নিজকে আনতকৈ যোগ্য হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰাৰ নিগনি দৌৰ। এনে এক পৰিস্থিতিত আমি নিজকে সময়তকৈ এখোজ আগুৱাই যোৱাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰাটোহে বৰ্তমান আটাইতকৈ দৰকাৰী বিষয়।

(১৬ ডিচেম্বৰ ২০২২, সৰভোগ)

*******

অপ্ৰাসংগিক

অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ মানুহবোৰ জন্মগতভাবেই স্বাধীনচিতীয়া আৰু উদাৰ মনৰ।

নৰকাসুৰৰ বংশধৰ আমিবোৰ দানৱ বংশীয় হ'লেও ভাৰতবৰ্ষৰ অন্যান্য প্ৰান্তৰৰ তুলনাত মানসিক আৰু শাৰিৰীকভাবে সদায় আগবঢ়া আছিলোঁ আৰু আজিও বহু ক্ষেত্ৰত একক আৰু অনন্য হৈয়ে আছো।

এসময়ত ভাৰতবৰ্ষত আৰ্য বুলি চিনাকী দিয়া ৰজা মহাৰজাসকলে শাসন কৰা ৰাজ্যসমূহৰ তুলনাত আমাৰ দানৱ বংশীয় ৰজাই শাসন কৰা আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত আহোম ৰাজত্বৰ ৬০০ বছৰীয়া শাসনত এক গৌৰৱময় যাত্ৰাৰ অংশীদাৰ হোৱা এসময়ৰ  বৰঅসম নামৰ বৃহত্তৰ ভূ-খণ্ড বহু দিশত স্বকীয় সত্ত্বাৰে জিলিকি আছিল আৰু সেই স্বকীয়তা আজিও বৰ্তমান।

ভাৰতবৰ্ষৰ ইতিহাসত উল্লেখ থকা অনুসৰি 'ৰাজপুত' বুলিলে পুৰণি ভাৰতবৰ্ষত এটা অতি শক্তিশালী জাতি। কিন্তু ৰাজপুতসকলে কৰিব নোৱাৰা কামো অসমে কৰি দেখুৱাইছিল আহোম ৰাজত্বৰ গৌৰৱময় কালছোৱাত। যি মোগল আক্ৰমণ ভাৰতবৰ্ষৰ কোন এখন প্ৰদেশেই প্ৰতিহত কৰিব পৰা নাছিল, সেই মোগলৰ উপৰিও অন্যান্য বাহিৰা শত্ৰুৰ মুঠ ১৭টাকৈ আক্ৰমণ অসমে প্ৰতিহত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল একমাত্ৰ নিজৰ একতা আৰু সুসংহত তথা পৰিকল্পিত সমৰ শৈলীৰে। কিন্তু ইমানৰ পিছতো ভাৰতবৰ্ষৰ বুৰঞ্জীয়ে আজিলৈকে অসমৰ ইতিহাসক প্ৰাপ্য সন্মান দিয়া নাই। আনকি ভাৰত বুৰঞ্জীৰ পৃষ্ঠাত অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল ইতিহাসৰ বিষয়ে উল্লেখ নাই কিয়! এয়া বাৰু নিজৰ ভীৰুতাক ঢাকি ৰখাৰ প্ৰয়াস নহয় জানো!! 

নিজ দেশ আৰু প্ৰজাক শত্ৰুৰ হাতৰপৰা ৰক্ষা কৰাৰ বাবে নিজৰ নৰীয়া শৰীৰকো আওকাণ কৰা লাচিত বৰফুকনৰ দৰে  স্বদেশ আৰু স্বজাতিক ভালপোৱা এজন বীৰ সেনাপতিৰ তত্ত্বাৱধানত আমি যুঁজ কৰি এসময়ত অসমভূমিৰ গৌৰৱ অক্ষুণ্ণ ৰাখিছিলোঁ। সকলো সময়তে লাচিতৰ দেশৰ নাগৰিক বুলি চিঞৰি থকা আমাৰ গাত যে এতিয়াও সচাঁকৈয়ে লাচিতৰ তেজ প্ৰৱহমান হৈ আছে, সেয়া বৰ্তমান নতুনকৈ বিচাৰ-বিশ্লেষণ কৰাৰ সময় এয়া।

সময় এতিয়া জনগোষ্ঠীয়-ধৰ্মীয় আদি মানৱ সৃষ্ট নানান বিভেদ পৰিহাৰ কৰি ঐক্যবদ্ধভাৱে যুঁজাৰ। বৰ্তমান সময়ত অহিংস গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিয়েই আমাৰ যুঁজৰ একমাত্ৰ অস্ত্ৰ।

*****

মিকচিজিলি উপন্যাসখনৰ কাহিনীটো

 "মিকচিজিলি = চকুলো"

অসমীয়া জনজাতীয় সমাজ জীৱনৰ ভেটিত ৰচনা কৰা উপন্যাস সমূহৰ ভিতৰত এখন উল্লেখযোগ্য উপন্যাস হল মিচিং সকলৰ আৰ্থ-সামাজিক জীৱনক লৈ ৰচনা কৰা যতীন মিপুনৰ মিকচিজিলি। সত্তৰৰ দশকত নিজৰ গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ বাবে বিভিন্ন মিচিং গাৱলৈ যাওতে ঔপন্যাসিকে লাভ কৰা অভিজ্ঞতাৰ ফচল এই উপন্যাসখন। শিৱসাগৰ জিলাৰ উত্তৰে দিচাং আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ সংগমস্থলত অৱস্থিত এক বৃহৎ মিচিং অধ্যুষিত অঞ্চল হল দিচাংমুখ। এই স্থানত মিচিং লোকসকলে কেইবা পুৰুষৰপৰা বসতি কৰি আহিছে। ঔপন্যাসিকে এই দিচাংমুখৰে ঘাইকৈ কৃষিজীৱী লোকৰ বসতি মাহফলা নামৰ মিচিং গাৱখনক উপন্যাসৰ পটভূমি হিচাপে বাচি লৈছে। আধুনিক শিক্ষা আৰু সভ্যতাৰ ছেগা-ছোৰোকা পোহৰ পৰা এই মাহফলা গাৱৰ এখিনি সহজ-সৰল মানুহে কেনেকৈ সুখে-দুখে জীৱন অতিক্ৰম কৰিছে তাকে উপন্যাসিকে ইয়াত অংকন কৰিছে। আধুনিক আমোলাতান্ত্ৰিক সমাজৰ শোষণ, ভণ্ড ৰাজনীতিকৰ ফুলজাৰি, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, স্বজাতিৰ অবিচাৰ, শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু সৰলতাই মিচিং মানুহখিনিক কেনেকৈ দুখৰ অথাই সাগৰত পেলাই আহিছে তাৰে জীৱনালেখ্য মিকচিজিলি।

ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বানে বছৰি দুৰ্যোগৰ সৃষ্টি কৰা দিচাংমুখৰ মাহফলা গাৱৰ গাওবুঢ়া বলোৰাম য়েইন অঞ্চলটোৰ ভিতৰতে প্ৰভাৱশালী ব্যক্তি। ঢকুৱাখনা, ঘিলামৰা, ধেমাজি, লখিমপুৰ, শিৱসাগৰ আদি বিভিন্ন ঠাইৰ মানুহৰ লগত বন্ধুত্ব থকা বলোৰাম য়েইন দিচাংমুখৰ এজন নামজ্বলা আৰু সা-সম্পত্তিৰে প্ৰতিপত্তিশালী লোক। তেখেতৰ মাটি-বাৰীৰ লেখ-জোখ নাই, কেইবাশ খীৰতী মহ আৰু তিনি-চাৰিটা চাকৰ-নাকৰেৰে বলোৰাম অঞ্চলটোৰ ভিতৰতে চহকী। তেওলোকৰ গাওখনকো বানপানীয়ে জুৰুলা কৰে যদিও তেওৰ ওখ চাংঘৰক বানপানীয়ে স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰে। চহৰৰ হাকিম, পুলিচ বিষয়া, বিধায়ক, ইঞ্জিনিয়াৰ, চাপ্লাই ইন্সপেক্টৰ, লাটমণ্ডল আদিক মাঘ-বহাগ বিহুত মহৰ এঠা দৈ, মাছ-মাংস খুৱাই হাত কৰি ৰখাত সিদ্ধহস্ত এই বলোৰামৰ মহখুটিৰপৰাই দিনৌ শিৱসাগৰ চহৰত শ শ লিটাৰ পানী মিহলি গাখীৰ যোগান ধৰা হয়। সোঁৱে-বাৱে টকা ঘটি চহকী আৰু ক্ষমতাশালী হোৱা বলোৰাম য়েইনৰ চৰিত্ৰ সম্পৰ্কে গাঁৱত বহুতো বদনাম। একমাত্ৰ ধন-সম্পত্তিৰ জোৰতে তেখেতে বিয়াৰ আগতে আৰু পৰৱৰ্তী কালতো বিভিন্ন নাৰীৰ লগত সম্পৰ্ক ৰাখি নিজৰ গাৱতো যৌনতাৰ এক বেহা নিৰ্বিবাদে চলাই আছিল। নিজৰ দুজনী পত্নী থকাৰ উপৰিও তেও শ্বিলঙত এজনী খাচিয়া উপ-পত্নীও ৰাখিছে। এনে সম্পৰ্কৰ বাবেই তেওৰ বিয়াৰ পূৰ্বেই কাংকান নামৰ গাভৰুজনীৰ ফালৰপৰা দেউৰামৰ জন্ম হয়। ৰলোৰামে কিন্তু নিজৰ প্ৰতিপত্তিৰ জোৰত মাক-পুতেক দুয়োকে প্ৰতাৰণা কৰিলে। কাংকানকো তেও বিয়া নকৰালে আৰু দেউৰামকো পিতৃ-মাতৃৰ পৰিচয় নিদিলে। বলোৰামৰ বিবাহিতা পত্নী দুগৰাকীৰ ভিতৰত প্ৰথম গৰাকী কাবুলীৰ লৰা দুটা – জয়ন্ত আৰু অনন্ত আৰু সৰুমাইৰ এজনী ছোৱালী অৰুণা। তদুপৰি খাছিয়াজনীৰ ফালৰপৰা হোৱা লৰা এটাও শ্বিলঙতে থাকে। এইদৰে বিভিন্ন দোষৰ সমাহাৰ ঘটা বলোৰামৰ সকলো কীৰ্তি-কলাপৰ কথা মাহফলা গাৱৰ লোকেই নহয় সমগ্ৰ দিচাংমুখবাসীয়েই জানে, কিন্তু মুখ খুলি প্ৰতিবাদ কৰিব নোৱাৰে। কাৰণ-

বলোৰাম য়েইনৰ প্ৰতিপত্তিত আঘাত হানিব পৰা কথা বা কাম কৰি নিজৰ বিপদ চপাই লোৱাৰ সাহস বা ইচ্ছা কাৰো নাই। (মিপুন, ১৯৯৩, পৃ. ৪)

    সময় আগবঢ়াৰ লগে লগে দেউৰামক তেৱেই নিজৰ মহখুটিৰ ৰখীয়া হিচাপে ৰাখিলে আৰু সময়ত ধুমধামেৰে দিখৌমুখৰ ৰাংঢালী ছোৱালী মনেশ্বৰীৰ লগত বিয়াখনো পাতি দিলে। কিন্তু চৰিত্ৰহীন বলোৰামে দেউৰাম খুটিত থাকোতে নিশা মনেশ্বৰীৰো সৰ্বনাশ কৰিলে। মনৰ দুখতে দেউৰাম বানপানীত উটি গৈ মৃত্যু মুখত পৰিল। মনেশ্বৰীয়ে পুতেক দীপকৰ মুখলৈ চাই আৰু বলোৰাম দ্বিতীয় পত্নী সৰুমাইৰ মৰমতে দুখে-কষ্টে জীয়াই থাকিল। বলোৰামৰ প্ৰতিপত্তি সময়ৰ পাকচক্ৰত পৰি আৰু বানপানীৰ ফলত ক্ৰমে কমি আহিবলৈ ধৰিলে। দেউৰামৰ মৃত্যু পাছত তেওৰ মহখুটি আৰু খেতি-বাতিৰ অৱস্থা বেয়ালৈ আহিল। তেও জীৱনত কৰি যোৱা ভুলবোৰৰ প্ৰতিফলন পাছলৈ পুতেক জয়ন্ত, অনন্ত আৰু জীয়েক অৰুণাৰ চৰিত্ৰত ঘটিছে। জয়ন্ত আৰু অনন্তই পঢ়া-শুনা এৰি ৰং-ৰহইচ আৰু ছোৱালীৰ পিছে পিছে ঘূৰি ফুৰিছে। অৰুণা জিলাত পঢ়ি থাকোতেই গৰ্ভৱতী হৈছে। মনৰ দুখতে অৰুণাৰ মাক সৰুমায়ে আত্মহত্যা কৰিছে। বলোৰামৰো মন আৰু স্বাস্থ্য লাহে লাহে পৰি আহিল। শেষৰ ফালে গাৱত পতা পঃৰাগ উৎসৱ খাই মনেশ্বৰীৰ পো-বোৱাৰীয়েও চহৰলৈ বিদায় ললে। তেওলোকক বিদায় দি উঠি মনটো উদং উদং লগাত মনেশ্বৰীয়ে লুইচৰ পাৰলৈ গৈ দেউৰামক প্ৰথমবাৰ বিদায় দিয়াৰ স্মৃতি ৰোমন্থন কৰি চকুলো টুকি বুকুভৰা হুমুনিয়াহ কঢ়াৰ মাজেৰে উপন্যাসখনৰ সামৰণি পৰিছে।

**********